Ook oudere medewerkers gezond en inzetbaar

In een vergrijzende samenleving krijgen steeds meer organisaties te maken met een ouder wordend personeelsbestand. De meeste medewerkers zullen langer moeten doorwerken.Langer doorwerken vraagt om aandacht voor de gezondheid, belastbaarheid, motivatie en professionele ontwikkeling om vroegtijdige uitval te voorkomen en de inzetbaarheid op peil houden.
Van belang is daarom dat medewerkers gedurende hun hele loopbaan, ook op oudere leeftijd, gezond en inzetbaar blijven. Hiermee kunt u voorkomen dat medewerkers vroegtijdig uitvallen en productief blijven. 

 

Fysieke veroudering
Bij het uitvoeren van dezelfde fysiek belastende arbeidstaken (op submaximaal niveau) worden tussen ouderen en jongeren nauwelijks verschillen gevonden. Het maximaal werkvermogen neemt echter af  met het stijgen van de leeftijd waardoor eenzelfde belasting voor een oudere relatief zwaarder is dan voor een jongere. Dit is te merken aan de langere hersteltijd die een oudere nodig heeft en gerapporteerde vermoeidheid aan het einde van de dag.

Mentaal-cognitieve veroudering
Bij onderzoek naar achteruitgang van cognitieve vermogens bij ouderen wordt bij
laboratoriumexperimenten vaak een achteruitgang in mentale snelheid, ruimtelijk-visuele vermogens en het snel kunnen leggen van verbanden gevonden. De achteruitgang van deze zogenaamde fluïde vermogens, kunnen ouderen vaak heel goed compenseren door vastgelegde kennis en ervaring (gekristalliseerde vermogens). Ze zijn in staat tot snelle herkenning en beoordeling van situaties en kunnen eerder opgedane kennis en ervaring efficiënt toepassen. Het uitvoeren van bekende taken kost hen daardoor minder energie dan jongeren.
Over het leervermogen van ouderen is het beeld ook vaak negatief. Ouderen kunnen echter nog prima leren en zich verder ontwikkelen, vooral als voortgebouwd wordt op bestaande kennis. Motivatie en het nuttig vinden speelt hierbij eveneens een rol. Ervarend leren in de praktijk is voor deze groep het meest effectief.

Aanpassingsstrategieën & variatie
Oudere werknemers lijken in de arbeidssituatie frequent gebruik te maken van aanpassingsstrategieën ter compensatie van een verminderd verwerkingsvermogen. Hierbij kan onder meer worden gedacht aan een efficiëntere manier van werken, een lager werktempo, het inlassen van minipauzes, het aanwenden van beschikbare hulpmiddelen en het inroepen van hulp van collega's. De toepassing van deze strategieën in de praktijk is niet alleen gerelateerd aan de aanwezigheid van factoren als kennis en ervaring, maar ook aan de mate van ruimte die de werknemer krijgt om zelf zijn werk in te delen (regelmogelijkheden) en aan meer sociale factoren (cultuur, collegialiteit in een team).

Belangrijk is te weten dat de verschillen tussen ouderen groot zijn, vaak nog groter dan de verschillen met jongeren. Dé oudere bestaat niet en het treffen van maatregelen of aanpassen van taken vraagt iedere keer om maatwerk om de inzetbaarheid optimaal te benutten.

Ouderen optimaal inzetten
Verhoging van de gemiddelde leeftijd van het personeelsbestand betekent dat werkinhoud en -organisatie op bepaalde fronten aangepast moet worden aan wat mensen nog kunnen en willen.
Verouderingseffecten kunnen zich in bepaalde functies of taken versneld of in heviger mate voordoen. Om die reden moet men extra alert zijn oudere medewerkers in functies met:

  • hoge tijdsdruk, in combinatie met weinig regelmogelijkheden
  • zware fysieke belasting (rug-, knie-, heupbelasting)
  • zich snel ontwikkelende technologie
  • onregelmatige diensten of ploegendienstverband

Om vroegtijdige uitval te voorkomen is het zeker bij functies met deze elementen van belang tijdig te zoeken naar en werknemers voorbereiden op alternatieven taken en functies. Met speciale onderzoeken (bijv. Periodiek Medisch Onderzoek (PMO-Levensfase, STECR), Workability Index (www.blikopwerk.nl) kan onderzocht worden of een werknemer nog in staat is om het werk goed en veilig uit te voeren.

Bij een optimale werkplek horen ook de juiste hulpmiddelen. Er zijn weinig hulpmiddelen die specifiek voor ouderen aangeschaft hoeven te worden. Ook jongeren hebben baat bij hulpmiddelen om bijvoorbeeld zware lasten te tillen. Voor het ergonomisch inrichten van een werkplek geldt uiteraard hetzelfde.

Voorkomen van ervaringsconcentratie
Leeftijd blijkt niet de sterkste invloed te hebben op afnemende inzetbaarheid en productiviteit. Functieduur en levensstijl blijken een veel grotere rol te spelen. Hoe generieker een functie, des te meer gevarieerd de kennis en ervaring die men opdoet, en hoe breder inzetbaarheid men is voor zowel de huidige als andere functies. Ervaringsconcentratie (het langdurig werken in eenzelfde functie) is een belangrijke risicofactor omdat men naast brede inzetbaarheid op den duur ook vaak de uitdaging en daardoor de motivatie verliest. Hoe specifieker de ervaring hoe minder men de ervaring ook als aanpassingstrategie kan inzetten (genoemd in paragraaf mythen en feiten). Het stimuleren van functieroulatie, mobiliteit en duurzaam leren en ontwikkelen is belangrijk om werknemers tot op hoge leeftijd inzetbaar te houden.

Ouderen worden anders gedreven dan jongeren. Zinvol bezig zijn is belangrijker dan carrière maken. Ouderen zijn vanwege ervaring, sociale vaardigheden, loyaliteit naar de organisatie vaak een belangrijk visitekaartje voor het bedrijf. Ook kan hun kennis en ervaring ingezet worden voor het opleiden en begeleiden van jongeren.

Ouder worden heeft dus ook positieve effecten. Het zien en benutten van het specifieke talent van de ‘ervaren generatie’ kan het werkvermogen behouden en mogelijk zelfs versterken.


Activiteiten

  • Wees alert op het blokkerende effect van beeldvorming.

  • Biedt flexibele arbeidsvoorwaarden

  • Beperkt ervaringsconcentratie

  • Stimuleer ontwikkeling
Wees alert op het blokkerende effect van beeldvorming.

Bekend is dat beelden en vooroordelen blokkerend kunnen werken op inzetbaarheid van ouderen. Onderschat dit niet maar houdt er in uw planvorming rekening mee.
Om beelden te doorbreken en nuanceren kunt u het volgende doen:

  • Baseer uw mening op feiten en cijfers, niet op gevoel
  • Gebruik ter ondersteuning van de feiten het personeelsinformatiesysteem
  • Wees bewust van beelden en vooroordelen bij zowel organisatie, leidinggevenden, jongere als oudere medewerkers zelf
  • Zet een peiling uit om informatie te krijgen over heersende wensen, mogelijkheden, ideeën en intenties
  • Ga een gesprek aan met de doelgroep over feiten
  • Confronteer betrokkenen met vooroordelen en ongenuanceerde beelden
  • Laat ouderen met jongeren samenwerken
  • Maak gebruik van rolmodellen (van binnen of buiten de organisatie)
  • Besteed vooral aandacht aan zaken die medewerkers wél kunnen
  • Faciliteer werksessies voor 45-plussers om ideeën te delen, zelfvertrouwen te krijgen en stappen te zetten
  • Vermijd ontziemaatregelen
  • Biedt alle leeftijdsgroepen gelijke kansen en keuzes (opleiding, doorgroei, verantwoordelijkheden, etc) 
     
Arbeidsvoorwaarden

Gedurende de verschillende levensfases veranderen de wensen en behoeften van werknemers. Voor veel ouderen is carrière maken bijvoorbeeld minder belangrijk terwijl flexibiliteit juist steeds belangrijker wordt.

Arbeidsvoorwaarden kunnen veel bijdragen aan een duurzame inzetbaarheid van werknemers. Wanneer er goede voorwaarden worden gecreëerd waarin werknemers hun arbeid verrichten, zullen zij langer en productiever kunnen werken. Voor iedereen gelden echter andere voorwaarden om prettig te kunnen werken. Om die reden worden in steeds meer CAO’s de ontziemaatregelen voor ouderen afgeschaft, zoals VUT, BAPO (Onderwijs), seniorendagen etc.

Wanneer werknemers de arbeidsvoorwaarden kunnen afstemmen op hun eigen situatie komt dit zowel tegemoet aan de belangen van de organisatie als aan de belangen van de werknemers. Organisaties gebruiken bijvoorbeeld à la carte systemen (keuzemenu’s) waarin werknemers kunnen aangeven van welke voorwaarden zij gebruik willen maken. Denk aan de volgende elementen om de speelruimte in arbeidsvoorwaarden te vergroten:

  • Flexibele werktijden
  • Parttime werken
  • Lagere werkdagen (4x9 uur) afgewisseld met meer vrije dagen
  • (meer) thuiswerken
  • flexibele contracten (oproepkrachten voor piekperiodes)
  • Á la carte systeem: vrije dagen kopen, tegemoetkoming in reiskosten, vergoeding voor mobiel/internet etc. (zelfde budget, naar eigen inzicht over de posten te verdelen)
  • Functieroulatie
  • Werkoriëntatie; mogelijkheid om tijd op andere afdeling te werken met terugkeergarantie
  • Stages buiten de organisatie met terugkeergarantie.
  • Opleiding en ontwikkeling
  • Gezondheidsbudget
  • Levensfasegerichte targets (niet alleen euro’s maar kan ook het wegwijs maken van nieuwe collega’s zijn, of juist het verbeteren van de sfeer in de groep)
     
Beperkt ervaringsconcentratie

Ervaringsconcentratie (langdurig hetzelfde werk doen) is risicovoller voor inzetbaarheid dan leeftijd. Ondanks dat verandering vaak op weerstand stuit, moet een vorm van ‘jobhoppen’ toch gepromoot worden. Denk aan de volgende zaken:

  • Stimuleer mobiliteit door de mogelijkheden voor functiewisseling helder te communiceren en/of ondersteuning te bieden via een mobiliteitsbureau
  • Praat gericht met medewerkers over het veranderen van functies en geef ze de mogelijkheid ervaring in andere functies op te doen
  • Geef medewerkers werkzekerheid door ze breed inzetbaar te maken en evt ook opleidingen te volgen die geen directe relatie hebben met het huidige werk
  • Bereid medewerkers voor op een overstap door detachering of via stages
  • Begeleid medewerkers die vastlopen bij het zoeken naar en oppakken van nieuw werk.
     
Stimuleer ontwikkeling

Het is een mythe dat ouderen niet meer kunnen leren. Tot op hoge leeftijd is de mens in staat om nieuwe vaardigheden aan te leren. Wel is het zo dat ouderen meer letten op relevantie en de directe toepasbaarheid van kennis. Zo hebben de meeste ouderen zichzelf prima geleerd om met nieuwe technologieën om te gaan. Slechts zelden zal dit in de vorm van een cursus of klassikaal gebeurt zijn; men leert op latere leeftijd het liefst in de praktijk.

  • Biedt medewerkers scholing en ontwikkeling ongeacht leeftijd
  • Daag medewerkers voldoende uit
  • Zorg voor korte cursussen die praktisch toepasbare kennis opleveren
  • Biedt naast leren via cursussen en boeken, de mogelijkheid van collega’s en in de praktijk te leren
  • Stuur, indien mogelijk, een aantal medewerkers tegelijk naar een cursus zodat ze naderhand ervaringen kunnen uitwisselen en elkaar kunnen begeleiden in de praktijk